Truyền máu cứu sống người bệnh nhưng vẫn tiềm ẩn rủi ro

Trong cấp cứu, hồi sức, phẫu thuật, sản khoa, điều trị ung thư và các bệnh lý huyết học, truyền máu nhiều khi là biện pháp không thể thay thế để giành lại sự sống cho người bệnh.

Tuy nhiên, máu và chế phẩm máu có nguồn gốc sinh học. Dù đã được sàng lọc, xét nghiệm và kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt, chúng vẫn có thể gây ra những phản ứng không mong muốn như sốt, dị ứng, tan máu do bất đồng miễn dịch, quá tải tuần hoàn hoặc tổn thương phổi cấp liên quan đến truyền máu. Một số biến chứng có thể diễn biến nhanh, đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

Tại Bệnh viện Bạch Mai, năm 2025, số lượng máu và chế phẩm máu được sử dụng đạt gần 175.000 đơn vị; năm 2026, con số này dự kiến vượt 200.000 đơn vị. Đặc biệt, việc mở rộng hoạt động tại cơ sở Ninh Bình, với nhu cầu khoảng 100 đơn vị mỗi ngày, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác tổ chức cung ứng, sử dụng và kiểm soát an toàn truyền máu đồng bộ tại hai cơ sở.

Những cảnh báo không thể thờ ơ

Ngay cả tại các quốc gia có hệ thống y tế phát triển, sai sót trong truyền máu vẫn là một thách thức lớn.

Theo báo cáo năm 2025 của hệ thống giám sát an toàn truyền máu quốc gia Anh (SHOT), trong 4.046 báo cáo được ghi nhận, có 3.358 trường hợp (83%) liên quan đến những sai sót có thể phòng ngừa. Các sự cố được phát hiện trước khi gây hại chiếm 33,9% tổng số báo cáo.

Đáng chú ý, SHOT ghi nhận 992 trường hợp lấy mẫu máu sai người bệnh, chủ yếu liên quan đến việc nhận diện người bệnh không chính xác hoặc ghi nhãn mẫu không đúng quy trình.

Tại Hoa Kỳ, dữ liệu giám sát từ 80 cơ sở y tế trong giai đoạn 2014–2022 ghi nhận 63.900 sai sót liên quan đến hoạt động truyền máu. Trong đó, 7 trong số 10 nhóm sai sót thường gặp nhất liên quan đến quá trình lấy hoặc xử lý mẫu máu.

Những số liệu này cho thấy nguy cơ không chỉ đến từ bản thân chế phẩm máu mà còn xuất hiện trong các công đoạn thực hiện. Nhiều sai sót có thể được phát hiện, ngăn chặn trước khi gây tổn hại nếu các bước kiểm tra được tuân thủ nghiêm ngặt.

Trong hệ thống kiểm soát ấy, điều dưỡng giữ vai trò đặc biệt quan trọng bởi họ trực tiếp tham gia nhiều công đoạn và thường xuyên theo dõi người bệnh trong suốt quá trình truyền máu.

Điều dưỡng - Lá chắn an toàn bên giường bệnh

Một túi máu dù đã được xét nghiệm, kiểm tra chất lượng và lựa chọn tương hợp chính xác vẫn có thể gây hậu quả nghiêm trọng nếu được truyền nhầm cho người bệnh khác. Chính vì vậy, kiểm tra an toàn tại giường bệnh là một trong những hàng rào quan trọng nhất của quy trình truyền máu.

Trước khi truyền, điều dưỡng phải đối chiếu chính xác thông tin người bệnh, y lệnh, phiếu truyền máu, nhãn túi máu, loại chế phẩm và các yêu cầu chuyên môn liên quan. Việc kiểm tra phải được thực hiện trực tiếp, đúng quy trình, không dựa vào trí nhớ hoặc xác nhận mang tính hình thức.

Trong khi truyền, điều dưỡng cần theo dõi chặt chẽ tình trạng người bệnh, đặc biệt ở giai đoạn đầu, khi nhiều phản ứng cấp có thể xuất hiện. Những biểu hiện như sốt, rét run, nổi mẩn, khó thở, đau ngực, đau lưng, mạch nhanh hoặc tụt huyết áp đều cần được nhận biết và đánh giá kịp thời.

Vai trò này càng quan trọng đối với người cao tuổi, người suy tim, suy thận, người bệnh nặng hoặc rối loạn ý thức, bởi họ có nguy cơ gặp biến chứng cao hơn khi truyền máu hoặc không thể tự mô tả các triệu chứng bất thường.

Năng lực điều dưỡng trong truyền máu vì thế không chỉ thể hiện ở việc thực hiện đúng kỹ thuật mà còn ở khả năng nhận diện nguy cơ, xử trí ban đầu, phối hợp chuyên môn và báo cáo sự cố.

Phát hiện sớm tai biến – Yếu tố quyết định an toàn

Khi người bệnh đang truyền máu đột ngột xuất hiện các triệu chứng như rét run, khó thở hoặc đau tức ngực, nhân viên y tế cần nghĩ đến khả năng xảy ra phản ứng truyền máu.

Trong trường hợp nghi ngờ tai biến, cần ngừng truyền ngay, đánh giá tình trạng người bệnh, thông báo cho bác sĩ và triển khai xử trí theo quy trình chuyên môn. Túi máu, dây truyền và các thông tin liên quan cần được lưu giữ, kiểm tra để xác định nguyên nhân.

Bên cạnh việc xử trí kịp thời, ghi nhận, phân tích và báo cáo các phản ứng, sai sót, kể cả những sự cố được phát hiện trước khi gây hại, có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa tái diễn.

Đây là nội dung cốt lõi của hoạt động cảnh giác truyền máu (haemovigilance), giúp nhận diện những điểm yếu trong quy trình và triển khai các biện pháp cải tiến hệ thống.

Bảo đảm an toàn truyền máu đồng bộ tại hai cơ sở Bạch Mai

Với quy mô sử dụng máu lớn và hoạt động tại hai cơ sở Hà Nội, Ninh Bình, Bệnh viện Bạch Mai chú trọng chuẩn hóa quy trình chuyên môn, đào tạo nhân viên, tăng cường giám sát và ứng dụng công nghệ trong quản lý an toàn truyền máu.

Trong đó, nâng cao năng lực đội ngũ điều dưỡng, đặc biệt là kỹ năng kiểm tra an toàn, phát hiện phản ứng bất lợi và phối hợp xử trí cấp cứu, là một trong những nhiệm vụ quan trọng.

Trao đổi về vấn đề này, PGS.TS. Nguyễn Tuấn Tùng, Phó Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, Viện trưởng Viện Huyết học và Truyền máu Bạch Mai, nhấn mạnh:

“Mỗi đơn vị máu được truyền đều mang đến cơ hội điều trị cho người bệnh nhưng cũng tiềm ẩn những nguy cơ nhất định. Với quy mô sử dụng hàng trăm nghìn đơn vị mỗi năm, bảo đảm an toàn phải được thực hiện xuyên suốt, từ khâu chỉ định đến khi kết thúc truyền máu.

Trong đó, tôi đánh giá cao vai trò của điều dưỡng. Họ là một trong những hàng rào bảo vệ quan trọng nhất bên giường bệnh. Một thao tác kiểm tra chính xác có thể ngăn chặn sai sót nghiêm trọng; một dấu hiệu bất thường được phát hiện sớm có thể góp phần cứu sống người bệnh.

Vì vậy, Bệnh viện đặc biệt coi trọng việc chuẩn hóa quy trình, đào tạo, đánh giá năng lực và phát huy vai trò của điều dưỡng, hướng tới bảo đảm an toàn cho người bệnh truyền máu một cách thống nhất tại cả hai cơ sở Hà Nội và Ninh Bình”.

Người bệnh cũng có thể góp phần bảo đảm an toàn

Trước khi truyền máu, người bệnh cần thông báo cho bác sĩ, điều dưỡng nếu từng gặp phản ứng bất thường khi truyền máu, có tiền sử dị ứng hoặc mắc các bệnh lý tim, phổi, thận.

Trong quá trình truyền, nếu xuất hiện sốt, rét run, nổi mẩn, khó thở, đau ngực hoặc bất kỳ biểu hiện bất thường nào, người bệnh cần báo ngay cho nhân viên y tế, không tự ý điều chỉnh tốc độ truyền hoặc tháo dây truyền. Sau truyền máu, nếu xuất hiện sốt, vàng da, nước tiểu sẫm màu hoặc mệt mỏi bất thường, người bệnh cũng cần liên hệ cơ sở y tế để được đánh giá.

Mỗi đơn vị máu được hiến tặng là một món quà của sự sống. Để món quà ấy đến với người bệnh một cách an toàn, cần có sự phối hợp của cả hệ thống y tế, cùng sự tận tâm, trách nhiệm và tinh thần cảnh giác của đội ngũ điều dưỡng – những “lá chắn” thầm lặng bảo vệ sự sống bên giường bệnh.