Khi những cơn ho không còn là cảm cúm thông thường

Thống kê mô hình bệnh tật nhi khoa tại Việt Nam cho thấy một thực tế đáng chú ý: nhóm bệnh hô hấp, bao gồm viêm phổi, viêm tiểu phế quản và hen phế quản, liên tục chiếm tới 40%-50% tổng số bệnh nhi nhập viện. Tỷ lệ này áp đảo so với các nhóm bệnh lý khác và thường tăng cao vào các thời điểm giao mùa.

Trên phạm vi toàn cầu, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp viêm phổi vào nhóm nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi. Đặc biệt ở nhóm trẻ sơ sinh, tử vong trong 28 ngày đầu đời chiếm tới 47% tổng số ca tử vong dưới 5 tuổi.

Bên cạnh đó, sự lưu hành của các tác nhân vi-rút như vi-rút hợp bào hô hấp (RSV), adenovirus hay cúm mùa càng làm gia tăng nguy cơ diễn biến nhanh ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ sinh non.

Thực tế lâm sàng ghi nhận không ít trường hợp trẻ được đưa đến bệnh viện khi đã ở trong tình trạng nặng. Một trẻ đang nhanh nhẹn, quấy khóc có thể chuyển sang li bì; ranh giới giữa một đợt viêm đường hô hấp trên lành tính và tình trạng tổn thương đường hô hấp dưới (nhu mô phổi, tiểu phế quản) tiến triển đôi khi chỉ diễn ra trong vài giờ.

Dấu hiệu "vàng" nhận biết bệnh lý đường hô hấp nặng

Chia sẻ về vấn đề này, TS.BS Nguyễn Thành Nam nhấn mạnh: "Nhiều cha mẹ thường chỉ chú ý đến nhiệt độ khi trẻ sốt hoặc tiếng ho nhiều đờm. Nhưng trong chuyên ngành nhi khoa, nhịp thở là chỉ số nhạy nhất phản ánh tình trạng tổn thương, tắc nghẽn đường hô hấp dưới (phế quản, phổi, tiểu phế quản)."

Theo TS.BS Nguyễn Thành Nam, khi vi sinh vật tấn công xuống đường hô hấp dưới gây viêm phổi, viêm tiểu phế quản, diện tích trao đổi khí của phổi bị thu hẹp hoặc các phế quản nhỏ bị bít tắc. Để bù đắp lượng oxy thiếu hụt, cơ thể trẻ bắt buộc phải phản ứng bằng cách tăng tần số thở. Đây chính là lý do thở nhanh được coi là dấu hiệu lâm sàng sớm cảnh báo viêm phổi.

Cách đếm nhịp thở chuẩn xác tại nhà: Cha mẹ hãy vén áo trẻ, quan sát sự di chuyển của lồng ngực hoặc bụng và đếm trọn vẹn trong 1 phút khi trẻ nằm yên hoặc đang ngủ. Nếu đếm khi trẻ đang quấy khóc hoặc sốt cao, kết quả sẽ không chính xác.

Khi phát hiện nhịp thở của trẻ tăng cao bất thường so với lứa tuổi, đó là lúc cần đưa trẻ đi khám ngay, thay vì tiếp tục theo dõi tại nhà.

Từ thở nhanh đến suy hô hấp: Đừng bỏ qua phản ứng "lồng ngực"

Nếu thở nhanh là lời cảnh báo đầu tiên, thì thở rút lõm lồng ngực là bằng chứng cho thấy trẻ đã bắt đầu rơi vào suy hô hấp.

Phân tích rõ hơn về cơ chế này, TS.BS Nguyễn Thành Nam cho biết: "Khi đường thở bị tắc nghẽn hoặc phổi giảm độ giãn nở do viêm, phù nề nhu mô phổi, trẻ phải dùng rất nhiều sức để hít vào. Các cơ liên sườn, cơ hoành phải co kéo mạnh nhằm đưa không khí vào phổi nhiều hơn. Phụ huynh quan sát vùng ranh giới giữa ngực và bụng (phần dưới lồng ngực) sẽ thấy lõm sâu vào mỗi khi trẻ hít vào. Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhũ nhi, phản ứng này còn đi kèm với hiện tượng phập phồng cánh mũi, co kéo các cơ liên sườn hoặc trẻ phát ra tiếng thở rên nhẹ ở thì thở ra."

Khi các dấu hiệu gắng sức này xuất hiện, hệ hô hấp của trẻ đã phải làm việc quá tải và rất dễ dẫn đến kiệt sức nếu không được can thiệp y tế kịp thời.

Những "báo động đỏ" cần cấp cứu khẩn cấp

Bên cạnh tổn thương hô hấp, tình trạng thiếu oxy kéo dài sẽ nhanh chóng ảnh hưởng đến toàn bộ các cơ quan sinh tồn. TS.BS Nguyễn Thành Nam khuyến cáo phụ huynh và nhân viên y tế tuyến ban đầu cần chuyển trẻ đến ngay cơ sở y tế gần nhất nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu nguy cấp:

Tím tái: Da trẻ tái nhợt, xuất hiện màu xanh tím rõ ở quanh môi, niêm mạc lưỡi hoặc các đầu ngón tay, ngón chân.
Thay đổi tình trạng tinh thần: Trẻ không còn quấy khóc, linh hoạt mà rơi vào trạng thái li bì, lơ mơ, khó đánh thức; hoặc ngược lại là kích thích, vật vã liên tục do thiếu oxy não, thậm chí có trẻ xuất hiện co giật.

Giảm hoặc không ăn uống được: Trẻ sơ sinh bỏ bú hoàn toàn, không thể nuốt; trẻ lớn nôn tất cả mọi thứ sau khi ăn hoặc không thể uống được nước.

Cơn ngừng thở: Trẻ xuất hiện các khoảng ngừng thở ngắn, thở ngắt quãng hoặc có tiếng thở rít thanh quản rõ ngay cả khi nằm yên.
Chăm sóc hô hấp đúng cách

Diễn tiến bệnh hô hấp ở trẻ nhỏ thường rất nhanh nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu được phát hiện sớm và xử trí đúng hướng. Để tránh những biến chứng đáng tiếc, cha mẹ cần lưu ý:

Chủ động quan sát: Mỗi khi trẻ có biểu hiện cảm cúm, ho, sốt, hãy duy trì thói quen đếm nhịp thở và quan sát lồng ngực trẻ 2-3 lần mỗi ngày.

Không tự ý dùng thuốc: Tuyệt đối không tự mua kháng sinh, thuốc giảm ho, thuốc giãn phế quản hoặc thuốc chống viêm khi chưa có chỉ định. Việc tự ý sử dụng thuốc giảm ho có thể làm ứ đọng đờm nhầy, khiến vi khuẩn phát triển mạnh hơn và che lấp các dấu hiệu chuyển nặng.

Hỗ trợ đường thở an toàn: Vệ sinh mũi thông thoáng bằng nước muối sinh lý, bảo đảm dinh dưỡng, cho trẻ uống đủ nước hoặc tăng cường bú mẹ để làm loãng đờm.

Môi trường sống sạch: Giữ không khí trong nhà thông thoáng và tuyệt đối không để trẻ hít phải khói thuốc lá - tác nhân hàng đầu làm suy giảm hàng rào bảo vệ đường hô hấp của trẻ.

Tiêm phòng đầy đủ: Hiện nay có các vắc-xin phòng bệnh chủ động đối với các vi khuẩn thường gặp gây viêm phổi như phế cầu, H. influenzae... và phòng vi-rút như cúm, vi-rút hợp bào hô hấp, sởi... Các gia đình cần chủ động cho trẻ tiêm phòng đầy đủ; các thành viên trong gia đình cũng cần tiêm phòng để góp phần phòng bệnh trong gia đình.

Bảo đảm dinh dưỡng đầy đủ: Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu.