Ung thư phổi là nguyên nhân tử vong do ung thư hàng đầu trên thế giới. WHO ước tính năm 2022 có khoảng 2,5 triệu ca mắc mới và 1,8 triệu ca tử vong. Ở giai đoạn sớm, triệu chứng có thể nhẹ, không đặc hiệu hoặc dễ bị bỏ qua, điều này góp phần làm chậm chẩn đoán. Không nên quy nguyên nhân chẩn đoán muộn chỉ cho việc nhu mô phổi “không có dây thần kinh cảm giác đau”, vì biểu hiện bệnh còn phụ thuộc vị trí, kích thước, mức độ xâm lấn của khối u và đáp ứng của từng người.

Những yếu tố nguy cơ ngoài hút thuốc chủ động

PGS.TS. Phạm Cẩm Phương, Viện trưởng Viện Y học hạt nhân và Ung bướu Bạch Mai, lưu ý một số yếu tố nguy cơ đã được ghi nhận: 

o   Khói thuốc thụ động: Không có mức phơi nhiễm khói thuốc thụ động nào được coi là an toàn. Đây là tác nhân gây ung thư ở người và làm tăng nguy cơ ung thư phổi.

o   Ô nhiễm không khí, radon và phơi nhiễm nghề nghiệp: Bụi mịn và ô nhiễm không khí ngoài trời, khí radon trong nhà, amiăng, silica, khí thải diesel và một số tác nhân nghề nghiệp là các yếu tố nguy cơ được công nhận. 

o   Ô nhiễm không khí trong hộ gia đình: Khói do đốt than, củi, sinh khối hoặc dầu hỏa trong không gian kém thông khí có liên quan ung thư phổi. Với khói dầu khi chiên rán, bằng chứng dịch tễ gợi ý nguy cơ trong một số bối cảnh. 

o   Bệnh phổi mạn tính, tiền sử gia đình và tính nhạy cảm di truyền: Đây là mối liên quan nguy cơ, không có nghĩa tất cả người từng mắc lao phổi hoặc COPD sẽ phát triển ung thư. 

Dấu hiệu cần đi khám

Hãy đi khám khi có triệu chứng mới xuất hiện, kéo dài hoặc nặng dần, đặc biệt là ho không giảm, ho ra máu, đau ngực, khó thở, khàn tiếng, mệt mỏi, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc viêm phổi tái diễn. Ho ra máu, khó thở tăng nhanh hoặc đau ngực dữ dội cần được đánh giá sớm. Các triệu chứng này không đặc hiệu cho ung thư nhưng không nên tự điều trị kéo dài.

Chủ động giảm nguy cơ bằng việc không hút thuốc và tránh khói thuốc thụ động là biện pháp quan trọng nhất. Đồng thời, cần tuân thủ bảo hộ lao động, cải thiện thông khí khi nấu nướng, giảm sử dụng nhiên liệu rắn hoặc dầu hỏa trong nhà và thực hiện các biện pháp giảm ô nhiễm không khí. Có thể cân nhắc đánh giá radon ở nơi ở hoặc nơi làm việc nếu khu vực có nguy cơ. Chế độ ăn cân đối giàu rau quả tốt cho sức khỏe nói chung nhưng không có thực phẩm hoặc chất chống oxy hóa nào được chứng minh có thể phòng ung thư phổi một cách tuyệt đối. 

CT ngực liều thấp chỉ dành cho nhóm phù hợp

Chụp CT ngực liều thấp (LDCT) có thể giảm tử vong do ung thư phổi khi được triển khai định kỳ trong nhóm nguy cơ cao phù hợp. Ví dụ, USPSTF khuyến cáo sàng lọc hằng năm cho người 50-80 tuổi, có tiền sử hút thuốc ít nhất 20 bao/năm, đang hút hoặc đã bỏ trong vòng 15 năm. Tiêu chuẩn áp dụng tại Việt Nam cần theo hướng dẫn chuyên môn hiện hành và đánh giá cá thể của bác sĩ.

LDCT không được khuyến cáo thường quy cho tất cả người chưa từng hút thuốc chỉ vì lo lắng hoặc có phơi nhiễm thông thường. Người có triệu chứng cần được khám và chẩn đoán, không xếp vào chương trình sàng lọc người không triệu chứng. LDCT sử dụng liều bức xạ thấp nhưng không “an toàn tuyệt đối”; các nguy cơ gồm dương tính giả, phát hiện tình cờ, chẩn đoán quá mức, thủ thuật theo dõi không cần thiết và phơi nhiễm bức xạ tích lũy. Quyết định chụp cần trao đổi lợi ích và nguy cơ với bác sĩ.

X-quang ngực không phải phương pháp được khuyến cáo để sàng lọc ung thư phổi ở nhóm nguy cơ cao. Xét nghiệm máu thường quy và điện tâm đồ có thể được chỉ định để đánh giá sức khỏe hoặc phục vụ chẩn đoán, nhưng không phải xét nghiệm sàng lọc ung thư phổi có bằng chứng thay thế LDCT.