TACO - Tai biến nguy hiểm nhưng dễ bị bỏ sót

Truyền máu là phương pháp điều trị thiết yếu trong cấp cứu, phẫu thuật, ung thư và các bệnh lý huyết học. Tuy nhiên, bên cạnh lợi ích cứu sống người bệnh, truyền máu cũng tiềm ẩn những phản ứng bất lợi. Một trong số đó là quá tải tuần hoàn liên quan truyền máu, gọi tắt là TACO (Transfusion-Associated Circulatory Overload).

TACO xảy ra khi cơ thể không dung nạp được gánh nặng dịch liên quan đến truyền máu, gây ứ dịch trong tuần hoàn, phù phổi và suy hô hấp cấp. Đây là tai biến có thể đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

Theo các báo cáo cảnh giác truyền máu quốc tế, TACO là một trong những tai biến nghiêm trọng hàng đầu gây tử vong liên quan đến truyền máu. Tại Anh, báo cáo năm 2025 ghi nhận 24 trường hợp tử vong liên quan đến TACO trong tổng số 54 ca tử vong liên quan truyền máu (44,4%), đứng đầu các nhóm nguyên nhân. Tại Mỹ, thống kê của FDA giai đoạn 2018–2022 cũng cho thấy TACO chiếm 34% số trường hợp tử vong liên quan truyền máu được báo cáo (60/176 ca), cao nhất trong các nhóm tai biến. TACO vẫn có nguy cơ bị bỏ sót do biểu hiện khó thở, suy hô hấp dễ bị nhầm với diễn biến của bệnh lý sẵn có, đặc biệt ở người bệnh nặng hoặc có nhiều bệnh phối hợp.

 Nguy cơ TACO thường được nhắc đến ở người cao tuổi, mắc suy tim, suy thận hoặc phải truyền nhiều chế phẩm máu. Song ca bệnh do các bác sĩ Bệnh viện Bạch Mai phân tích cho thấy tai biến cũng có thể xuất hiện khi người bệnh không có tiền sử suy tim hay suy thận.

Từ ca bệnh ung thư máu đến chẩn đoán TACO

Người bệnh là nam giới, 52 tuổi, nghi ngờ bệnh máu sau phẫu thuật tán sỏi từ bệnh viện tuyến trước; chuyển về Bệnh viện Bạch Mai, được chẩn đoán ung thư máu (bệnh bạch cầu cấp dòng tủy), có chỉ truyền chế khối hồng cầu, huyết tương tươi đông lạnh trong quá trình điều trị.

Người bệnh không có tiền sử suy tim hoặc suy thận; siêu âm tim cho thấy chức năng co bóp thất trái vẫn được bảo tồn. Tuy nhiên, các thăm dò ghi nhận tràn dịch màng phổi hai bên, tràn dịch màng tim và tình trạng viêm toàn thân.  

Trong khoảng 18 giờ trước biến cố, tổng lượng dịch được ghi nhận từ các chế phẩm máu, dịch truyền và dung dịch dùng kèm thuốc là khoảng 1,82 lít. Đây là lượng dịch tích lũy theo thời gian, không phải một lượng lớn được truyền dồn đột ngột.

Khi đang truyền huyết tương, người bệnh bất ngờ khó thở tăng nhanh, tim đập nhanh, huyết áp tăng; độ bão hòa oxy trong máu giảm xuống 81% dù đang được hỗ trợ oxy. Các bác sĩ lập tức ngừng truyền, tăng cường hỗ trợ oxy và siêu âm tại giường, bù lợi tiểu. Sau xử trí, tình trạng hô hấp được cải thiện.

Chẩn đoán hình ảnh sau biến cố ghi nhận phù phổi cấp. Chỉ số NT-proBNP, dấu ấn sinh học hỗ trợ đánh giá tình trạng căng giãn và quá tải tim, tăng khoảng 2,2 lần. Từ diễn biến lâm sàng, xét nghiệm, hình ảnh và đáp ứng điều trị, căn cứ vào các tiêu chuẩn quốc tế, các bác sĩ xác định TACO là chẩn đoán phù hợp nhất. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng thận trọng lưu ý một số nguyên nhân phối hợp chưa thể loại trừ hoàn toàn.

Mô hình đa tác động: Đóng góp nổi bật của nhóm bác sĩ Bạch Mai

Điểm đáng chú ý của công trình không chỉ nằm ở việc phân tích ca TACO khó nhận diện mà còn ở cách lý giải tại sao tai biến xảy ra. Thay vì chỉ nhìn vào số lượng dịch hoặc tốc độ truyền, nhóm tác giả sử dụng khung tiếp cận multiple-hit (đa tác động) để xem xét sự cộng hưởng của ba nhóm yếu tố.

Tác động thứ nhất - Những yếu tố dễ tổn thương của người bệnh. Y văn đã ghi nhận vai trò của bệnh lý nền, rối loạn chức năng tim, thận, tình trạng viêm và khả năng dự trữ sinh lý suy giảm. Ở ca bệnh này, ung thư máu, tình trạng viêm, tràn dịch màng phổi và màng tim có thể khiến người bệnh kém dung nạp thêm dịch. Chức năng co bóp tim được bảo tồn không đồng nghĩa với việc hoàn toàn không có nguy cơ TACO.

Tác động thứ hai - Gánh nặng dịch tích lũy. Các chế phẩm máu, dịch truyền và dung dịch dùng kèm thuốc đều có thể góp phần tăng gánh nặng tuần hoàn. Mỗi lần truyền riêng lẻ có thể không quá lớn, nhưng khi cộng dồn trong nhiều giờ, lượng dịch trở nên đáng kể đối với người có dự trữ sinh lý hạn chế.

Tác động thứ ba - Yếu tố vận hành và nhận diện tai biến. Đây là góc nhìn được nhóm nghiên cứu Bạch Mai phân tích và làm nổi bật trong mô hình đa tác động.

Trên thực tế, các chỉ định truyền máu có thể nối tiếp qua nhiều thời điểm, ca trực và nhân viên y tế. Nếu chỉ xem xét từng chỉ định riêng lẻ mà chưa tổng hợp đủ các chế phẩm máu, dịch truyền đã sử dụng, chưa đánh giá lại tình trạng người bệnh trước lần truyền tiếp theo, các nguy cơ có thể tích lũy mà không được nhận thấy.

Những khoảng trống trong bàn giao, ghi nhận lượng dịch vào – ra, rà soát chỉ định và nhận biết dấu hiệu cảnh báo không trực tiếp tạo ra gánh nặng dịch, nhưng có thể làm mất cơ hội ngăn chặn diễn biến xấu. Trong ca bệnh này, việc đánh giá lại chỉ định huyết tương và theo dõi tổng lượng dịch là những vấn đề được nhóm tác giả phân tích.

Như vậy, nếu hai nhóm tác động đầu liên quan chủ yếu đến đặc điểm sinh học và gánh nặng tuần hoàn đã được y văn mô tả, thì nhóm thứ ba nhấn mạnh cách tổ chức chăm sóc, đánh giá lại nguy cơ và nhận diện tai biến. Công trình không khẳng định phát hiện cơ chế sinh học mới, mà bổ sung một góc nhìn thực hành có thể giúp phòng ngừa TACO ngay tại giường bệnh.

Cảnh báo về an toàn truyền máu

Từ ca bệnh, nhóm nghiên cứu đề xuất truyền máu cần được coi là một can thiệp phải đánh giá liên tục, thay vì chỉ thực hiện đủ số đơn vị chế phẩm đã chỉ định. Trước mỗi lần truyền, nhân viên y tế cần xem xét lại sự cần thiết của chế phẩm, tình trạng hô hấp, huyết áp, lượng dịch đã đưa vào và khả năng dung nạp của người bệnh.

Với các trường hợp nguy cơ cao, bác sĩ có thể cá thể hóa tốc độ, thể tích truyền, lựa chọn biện pháp theo dõi và dự phòng phù hợp. Việc bàn giao giữa các ca trực cần thể hiện rõ lượng dịch tích lũy, diễn biến lâm sàng và lý do tiếp tục truyền.

Khi xuất hiện khó thở, tăng nhu cầu oxy, tim đập nhanh, tăng huyết áp hoặc dấu hiệu ứ dịch trong lúc truyền, nhân viên y tế cần nhanh chóng ngừng truyền để đánh giá, xử trí theo quy trình. Người bệnh và gia đình cũng cần thông báo ngay nếu phát hiện bất thường trong hoặc sau truyền máu, không tự ý từ chối điều trị khi có chỉ định cần thiết.

Theo PGS.TS Nguyễn Tuấn Tùng, Phó Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, Viện trưởng Viện Huyết học và Truyền máu Bạch Mai, TACO là tai biến và gánh nặng nghiêm trọng liên quan đến truyền máu. Tuy nhiên, tại Việt Nam, số công bố khoa học cũng như nhận thức về tai biến này còn khá hạn chế.

“Chúng tôi mong rằng công tác cảnh giác, phòng ngừa và xử trí đúng tai biến này sẽ góp phần bảo đảm an toàn truyền máu cho người bệnh ngày càng tốt hơn”, PGS.TS Nguyễn Tuấn Tùng chia sẻ.

Bài báo “Transfusion-associated circulatory overload: A case-based analysis illustrating a multiple-hit framework for clinical practice” do nhóm bác sĩ Bệnh viện Bạch Mai thực hiện, được chấp nhận đăng ngày 15/10/2026 trên Transfusion Medicine, tạp chí quốc tế của Hội Truyền máu Anh, do Wiley xuất bản.

Dù mới là phân tích một ca lâm sàng, chưa phải mô hình dự báo nguy cơ đã được kiểm chứng, nghiên cứu góp phần kết nối kiến thức về cơ chế TACO với những vấn đề thực tế trong tổ chức chăm sóc người bệnh được truyền máu.

Nguồn: Transfusion Medicine, 2026. DOI: 10.1111/tme.70133.