Theo các chuyên gia, sự cô đơn ở tuổi xế chiều không chỉ là một cảm xúc thoáng qua mà có thể trở thành yếu tố nguy cơ dẫn đến trầm cảm, sa sút nhận thức và nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng khác.

Nhằm giúp độc giả hiểu rõ hơn về vấn đề này, Báo Dân trí phối hợp cùng các chuyên gia Viện Sức khỏe Tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai) thực hiện loạt bài chuyên đề về sức khỏe tâm thần người cao tuổi.

Kỳ 1: Nhận diện cô đơn ở người cao tuổi – Mối nguy âm thầm đối với sức khỏe tâm thần

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Sức khỏe Tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai), trong các giai đoạn phát triển của cuộc đời, tuổi già là thời điểm con người dễ trải qua cảm giác cô đơn sâu sắc nhất.

"Trong bối cảnh xã hội thay đổi nhanh chóng, cô đơn ở người cao tuổi không còn đơn thuần là một trạng thái cảm xúc mà đã trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng cần được quan tâm và can thiệp sớm", PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn nhận định.

TS Nguyễn Thị Phương Mai, Viện Sức khỏe Tâm thần, cho biết các nghiên cứu tại nhiều quốc gia phát triển cho thấy khoảng một phần ba người cao tuổi đang phải đối mặt với cảm giác cô đơn. Tỷ lệ này còn cao hơn ở những người mắc các bệnh lý mạn tính như tim mạch, lo âu, sa sút trí tuệ hoặc trầm cảm.

Cô đơn không đồng nghĩa với sống một mình

Theo các chuyên gia, một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là đồng nhất khái niệm "cô đơn" với "sống một mình".

Cô đơn là cảm nhận chủ quan khi một người thấy thiếu hụt các kết nối xã hội hoặc cảm xúc có ý nghĩa.

Một người sống một mình nhưng vẫn duy trì các mối quan hệ bạn bè, thường xuyên giao lưu cộng đồng và cảm nhận được giá trị của bản thân chưa chắc đã cô đơn.

Ngược lại, có những người sống cùng con cháu trong gia đình đông đúc nhưng vẫn cảm thấy lạc lõng, không được lắng nghe hoặc chia sẻ. Đây mới là biểu hiện của cô đơn thực sự.

Trong khi đó, cô lập xã hội là tình trạng khách quan khi một người có rất ít mối quan hệ và hạn chế tiếp xúc với người khác. Cô lập xã hội và cô đơn có thể cùng tồn tại nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Những nguyên nhân khiến người cao tuổi dễ rơi vào cô đơn

Theo các chuyên gia, cô đơn ở tuổi già thường là kết quả của nhiều yếu tố cộng hưởng.

Mất bạn đời

Đây là một trong những cú sốc tâm lý lớn nhất ở tuổi xế chiều. Sự ra đi của người bạn đồng hành khiến người cao tuổi mất đi điểm tựa tinh thần, người chia sẻ và chăm sóc hằng ngày.

Nghỉ hưu và mất vai trò xã hội

Việc rời khỏi môi trường làm việc quen thuộc khiến nhiều người cảm thấy hụt hẫng, mất đi các mối quan hệ đồng nghiệp và cảm giác được cống hiến.

Khoảng cách thế hệ

Con cháu bận rộn với công việc, học tập hoặc sinh sống xa nhà khiến sự kết nối trực tiếp ngày càng giảm. Bên cạnh đó, khác biệt về lối sống, tư duy và công nghệ cũng tạo nên khoảng cách vô hình giữa các thế hệ.

Khó khăn tài chính và định kiến xã hội

Thu nhập giảm sút sau nghỉ hưu, chi phí y tế tăng cao khiến nhiều người cao tuổi tự ti, ngại tham gia các hoạt động xã hội. Không ít người còn phải đối mặt với quan niệm sai lầm rằng "già thì buồn là chuyện bình thường", khiến những khó khăn tâm lý không được phát hiện kịp thời.

Sự phát triển quá nhanh của công nghệ

Trong thời đại số, từ thanh toán, mua sắm đến đặt lịch khám bệnh đều chuyển dần sang nền tảng trực tuyến. Điều này khiến nhiều người cao tuổi cảm thấy mình bị bỏ lại phía sau và phụ thuộc nhiều hơn vào con cháu.

PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn cho rằng người cao tuổi thường phải đối mặt cùng lúc với nhiều mất mát như sức khỏe suy giảm, nghỉ hưu, khó khăn tài chính, mất người thân và thu hẹp các mối quan hệ xã hội.

"Ngay cả người trẻ cũng gặp khó khăn trong việc thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của xã hội hiện đại. Với người cao tuổi, áp lực này còn lớn hơn rất nhiều", ông nói.

Những dấu hiệu cảnh báo không nên bỏ qua

Các chuyên gia khuyến cáo gia đình cần đặc biệt lưu ý khi người cao tuổi xuất hiện những thay đổi sau:

Về hành vi

• Ít ra khỏi nhà.
• Giảm giao tiếp với bạn bè, hàng xóm.
• Từ bỏ những sở thích từng yêu thích.
• Thường xuyên ngồi một mình hoặc né tránh các cuộc gọi.

Về cảm xúc

• Buồn bã kéo dài.
• Dễ tủi thân hoặc khóc.
• Cáu gắt, nhạy cảm quá mức.
• Thường xuyên cảm thấy bị bỏ rơi.

Về giao tiếp

• Hay phàn nàn, trách móc con cháu.
• Ngại chia sẻ ý kiến.
• Thường xuyên nói những câu như: "Tôi là gánh nặng", "Tôi không còn giá trị".

Về thể chất

• Mất ngủ hoặc ngủ không sâu giấc.
• Chán ăn, ăn không ngon.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Đau đầu, đau nhức cơ thể kéo dài dù không phát hiện bệnh lý thực thể.

Theo các chuyên gia, đây có thể là những dấu hiệu sớm của tình trạng cô đơn kéo dài hoặc trầm cảm ở người cao tuổi. Việc nhận biết sớm và can thiệp kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ sức khỏe tinh thần cũng như nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi.

(Còn tiếp: Kỳ 2 - Hành trình vượt qua khủng hoảng tâm lý tuổi già và những giải pháp từ chuyên gia sức khỏe tâm thần).