Nhận diện bệnh lý nội tiết gây tăng huyết áp

Cường aldosteron nguyên phát, còn gọi là hội chứng Conn trong một số trường hợp, là tình trạng tuyến thượng thận sản xuất quá nhiều hormone aldosterone. Hormone này khiến cơ thể giữ natri, đồng thời tăng thải kali qua nước tiểu, dẫn đến tăng huyết áp, có thể kèm hạ kali máu và làm tăng nguy cơ đột quỵ, rung nhĩ, suy tim, tổn thương thận.

Theo TS.BS. Nguyễn Quang Bảy, bệnh gặp với tỷ lệ đáng kể ở nhóm tăng huyết áp kháng trị và người bệnh tăng huyết áp kèm rung nhĩ, nhưng có thể chưa được phát hiện do triệu chứng không đặc hiệu. Việc xác định đúng nguyên nhân có ý nghĩa quan trọng trong lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Những trường hợp cần được sàng lọc

Người bệnh nên trao đổi với bác sĩ về khả năng sàng lọc cường aldosteron nguyên phát nếu thuộc một trong các nhóm sau:

o   Tăng huyết áp nặng hoặc khó kiểm soát, đặc biệt khi huyết áp trên 160/100 mmHg hoặc vẫn cao dù đã sử dụng từ bốn loại thuốc hạ áp trở lên.

o   Tăng huyết áp xuất hiện ở người trẻ, nhất là dưới 40 tuổi.

o   Tăng huyết áp kèm hạ kali máu không rõ nguyên nhân, có thể biểu hiện bằng mệt mỏi, chuột rút hoặc yếu cơ.

o   Tăng huyết áp kèm khối u tuyến thượng thận hoặc rung nhĩ không rõ nguyên nhân.

o   Có người thân mắc cường aldosteron nguyên phát, tăng huyết áp khởi phát sớm hoặc đột quỵ khi còn trẻ.

Chẩn đoán từ xét nghiệm đến kỹ thuật chuyên sâu

Bước đầu tiên là xét nghiệm aldosterone và renin trong máu, tính tỷ số aldosterone/renin (ARR). Kết quả cần được đánh giá cùng tình trạng lâm sàng, nồng độ kali và các thuốc người bệnh đang sử dụng.

Khi kết quả sàng lọc gợi ý bệnh, bác sĩ có thể chỉ định nghiệm pháp khẳng định như truyền nước muối hoặc nghiệm pháp captopril. Một số trường hợp có biểu hiện điển hình có thể được xem xét lược bớt bước này theo đánh giá chuyên môn.

Chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc cộng hưởng từ (MRI) giúp khảo sát tuyến thượng thận. Trong những trường hợp cần xác định bên tuyến tăng tiết hormone, kỹ thuật lấy mẫu máu tĩnh mạch thượng thận (AVS) có vai trò quan trọng, hỗ trợ phân biệt tổn thương một bên hay hai bên và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Đây là kỹ thuật chuyên sâu, đòi hỏi đội ngũ có kinh nghiệm; Bệnh viện Bạch Mai là một trong những cơ sở triển khai kỹ thuật này.

Người bệnh cũng cần được đánh giá chức năng thận, tim và các cơ quan đích bị ảnh hưởng do tăng huyết áp kéo dài.

Phát biểu bế mạc hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Hoài nhấn mạnh vai trò phối hợp giữa chuyên khoa Tim mạch, Nội tiết và các đơn vị xét nghiệm trong phát hiện, điều trị cường aldosteron nguyên phát.

Điều trị theo nguyên nhân, hạn chế biến chứng

Với trường hợp tăng tiết aldosterone một bên và đủ điều kiện phẫu thuật, cắt tuyến thượng thận bên tổn thương có thể mang lại hiệu quả kiểm soát bệnh tốt. Trước mổ, người bệnh cần được kiểm soát huyết áp, điều chỉnh kali máu và chuẩn bị theo hướng dẫn chuyên môn. Sau phẫu thuật, việc theo dõi huyết áp, kali và chức năng thận vẫn rất cần thiết; khả năng giảm hoặc ngừng thuốc hạ áp phụ thuộc từng trường hợp.

Nếu tăng tiết hormone ở hai bên hoặc không phù hợp phẫu thuật, bác sĩ có thể chỉ định thuốc kháng aldosterone như spironolactone hoặc eplerenone. Người bệnh cần hạn chế muối theo hướng dẫn, tuân thủ điều trị và tái khám định kỳ để theo dõi huyết áp, kali máu, chức năng thận và điều chỉnh liều thuốc. Không tự ý bổ sung kali hoặc thay đổi thuốc khi chưa có chỉ định.

Lưu ý khi làm xét nghiệm ARR

Để hạn chế sai lệch kết quả, người bệnh cần thực hiện lấy mẫu theo hướng dẫn của cơ sở y tế, thông báo đầy đủ các thuốc đang sử dụng và được điều chỉnh kali máu về mức phù hợp trước xét nghiệm.

Một số thuốc hạ áp có thể ảnh hưởng đến chỉ số ARR. Trong trường hợp cần thiết, bác sĩ sẽ cân nhắc chuyển sang thuốc ít ảnh hưởng hơn, như verapamil hoặc hydralazine. Người bệnh tuyệt đối không tự ngừng hoặc đổi thuốc trước khi xét nghiệm.

Phát biểu bế mạc hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Hoài nhấn mạnh vai trò phối hợp giữa chuyên khoa Tim mạch, Nội tiết và các đơn vị xét nghiệm trong phát hiện, điều trị cường aldosteron nguyên phát.

Theo PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Hoài, Bệnh viện Bạch Mai đang triển khai các kỹ thuật xét nghiệm chuyên sâu như định lượng renin trực tiếp và sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS), góp phần nâng cao năng lực chẩn đoán.

Phát hiện đúng nguyên nhân tăng huyết áp giúp lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, kiểm soát huyết áp và giảm nguy cơ biến chứng lâu dài, đặc biệt ở những người bệnh tăng huyết áp khó kiểm soát.