Tại Hội nghị khoa học "Cập nhật tiến bộ trong miễn dịch trị liệu - ung thư và y học hạt nhân năm 2026", ThS.BS Bùi Bích Mai, Đơn vị Gen trị liệu, Viện Y học hạt nhân và Ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai đã lý giải vì sao TP53 luôn được xem là "bài toán khó" của các bác sĩ ung thư.

Khi "người gác cổng" của cơ thể mất chức năng

Trong cơ thể con người, TP53 được ví như "người gác cổng" của bộ gen.

Theo ThS.BS Bùi Bích Mai, protein p53 do gen TP53 mã hóa có nhiệm vụ giám sát mọi tổn thương DNA. Khi tế bào bị tác động bởi khói thuốc lá, hóa chất hay các yếu tố gây đột biến khác, TP53 sẽ lập tức "ra lệnh" cho tế bào dừng phân chia để sửa chữa tổn thương. Nếu hư hại quá nghiêm trọng, protein này sẽ kích hoạt cơ chế tự chết theo chương trình (apoptosis), ngăn không cho tế bào bất thường tiếp tục phát triển.

Nhưng khi chính TP53 bị đột biến, "người gác cổng" ấy không còn khả năng kiểm soát.

"Các tế bào mang DNA lỗi vẫn tiếp tục nhân lên, tích lũy thêm nhiều đột biến và dần hình thành khối u", ThS.BS Bùi Bích Mai phân tích.

Đây cũng là một trong những đột biến phổ biến nhất ở ung thư phổi. Thống kê cho thấy TP53 xuất hiện ở khoảng 40% bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến và hơn 50% ung thư biểu mô vảy của ung thư phổi không tế bào nhỏ.

Đáng chú ý, khoảng 45-60% người bệnh mang đồng thời đột biến EGFR và TP53.

"Điều đáng tiếc là đến nay vẫn chưa có thuốc nhắm trúng đích được phê duyệt như liệu pháp chuẩn dành riêng cho các khối u mang đột biến TP53", bác sĩ cho biết.

Vì sao TP53 khiến bác sĩ "đau đầu"?

Nếu trước đây, kết quả giải trình tự gen chủ yếu nhằm tìm kiếm các đột biến như EGFR để lựa chọn thuốc nhắm trúng đích, thì ngày nay sự xuất hiện của TP53 khiến việc ra quyết định điều trị trở nên khó khăn hơn nhiều.

Theo ThS.BS Bùi Bích Mai, ở những bệnh nhân mang đồng thời đột biến EGFR và TP53, hiệu quả của thuốc ức chế tyrosine kinase (TKI) thường giảm đáng kể.

Các nghiên cứu cho thấy thời gian sống thêm không tiến triển của nhóm bệnh nhân này có thể giảm từ khoảng 14 tháng xuống chỉ còn 6,3 tháng.

Không chỉ vậy, đồng đột biến TP53 và RB1 còn làm tăng nguy cơ chuyển dạng mô học từ ung thư biểu mô tuyến sang ung thư phổi tế bào nhỏ – thể bệnh tiến triển nhanh và thường khó kiểm soát hơn.

Tuy nhiên, TP53 không phải lúc nào cũng mang ý nghĩa tiên lượng xấu.

"Khi xuất hiện cùng đột biến KRAS, TP53 có thể tạo nên vi môi trường khối u giàu tế bào miễn dịch và tải lượng đột biến cao, giúp người bệnh đáp ứng tốt hơn với liệu pháp miễn dịch", ThS.BS Bùi Bích Mai cho biết.

Ngược lại, nếu KRAS đi cùng STK11 hoặc KEAP1, hiệu quả miễn dịch trị liệu lại giảm rõ rệt.

Điều đó cho thấy, bác sĩ không thể chỉ nhìn vào việc có hay không có đột biến TP53 mà phải phân tích toàn bộ "bức tranh" di truyền của khối u.

Theo chuyên gia, việc phiên giải kết quả NGS cần xem xét nhiều yếu tố như vị trí đột biến trên gen, loại biến thể, tần suất alen đột biến cũng như sự xuất hiện của các đột biến đồng hành để đánh giá đúng ý nghĩa lâm sàng.

Điều trị ngày càng được cá thể hóa

Nhờ hiểu rõ đặc điểm phân tử của từng khối u, các bác sĩ có thể xây dựng chiến lược điều trị phù hợp cho từng người bệnh thay vì áp dụng chung một phác đồ.

Bên cạnh đó, các kỹ thuật theo dõi như sinh thiết lỏng (ctDNA) hoặc sinh thiết lại trong quá trình điều trị giúp phát hiện sớm các cơ chế kháng thuốc mới, từ đó kịp thời điều chỉnh phác đồ.

"Phát hiện TP53 không đồng nghĩa với việc người bệnh mất đi cơ hội điều trị. Ngược lại, thông tin này giúp bác sĩ dự báo chính xác hơn diễn tiến của bệnh và xây dựng chiến lược điều trị phù hợp cho từng bệnh nhân", ThS.BS Bùi Bích Mai nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, cùng với sự phát triển của giải trình tự gen, sinh học phân tử và các liệu pháp điều trị thế hệ mới, ung thư phổi đang bước vào kỷ nguyên điều trị chính xác hơn. Mỗi kết quả xét nghiệm không chỉ giúp xác định căn nguyên của bệnh mà còn trở thành "kim chỉ nam" để lựa chọn phương pháp điều trị tối ưu, mang lại thêm cơ hội sống cho người bệnh.