Theo PGS.TS. Nguyễn Văn Tuấn - Viện trưởng Viện Sức khỏe Tâm thần Bạch Mai, khi một thảm họa xảy ra, những tổn thương về tinh thần thường xuất hiện ngay lập tức, dù không thể nhìn thấy bằng mắt thường. “Não bộ con người có cơ chế tự bảo vệ rất đặc biệt. Đôi khi chính cơ chế này khiến trẻ có những biểu hiện mà người ngoài khó thấu hiểu, nhưng thực chất đó là phản ứng để tồn tại”, ông chia sẻ.

Những sang chấn không dễ nhìn thấy

Các chuyên gia tâm lý cho biết, nhiều trẻ em sau biến cố thường rơi vào trạng thái hoảng loạn, mất ngủ, lo âu kéo dài. Những sang chấn này có thể xuất phát từ chính trải nghiệm cận kề nguy hiểm hoặc từ cảm giác mất kết nối với người thân trong thời điểm khủng hoảng.

ThS. Vũ Thùy Dung - chuyên gia của Viện Sức khỏe Tâm thần Bạch Mai chia sẻ hai trường hợp điển hình cho thấy tác động sâu sắc của sang chấn tâm lý đối với trẻ.

PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn - Viện trưởng Viện Sức khoẻ tâm thần chia sẻ thông tin với báo giới tại Hội thảo

Một bé gái 10 tuổi từng trải qua đêm kinh hoàng khi tòa chung cư bốc cháy. Trong làn khói dày đặc, em chạy theo cha để tìm lối thoát nhưng bị lạc mất chị gái. Sau khi được cứu ra ngoài, em lại tiếp tục phải xa cha mẹ khi mỗi người được chuyển đến một bệnh viện khác nhau. Trong môi trường xa lạ, em nhập viện trong trạng thái hoảng loạn, liên tục khóc và hỏi: “Chị con đâu rồi? Mọi người có còn sống không?”. Theo chuyên gia, với trẻ em, cảm giác mất kết nối với gia đình đôi khi còn gây sang chấn lớn hơn chính sự kiện nguy hiểm.

Một trường hợp khác là cậu bé 13 tuổi phải bám trụ giữa dòng nước xiết suốt 3 giờ đồng hồ trước khi được cứu. Tuy nhiên, ngay khi vừa được đưa lên bờ, thay vì được an ủi, em lại nhận những lời trách mắng vì “dại dột”. Một tháng sau, cậu bé bắt đầu xuất hiện những thay đổi rõ rệt: cáu kỉnh, học tập sa sút và thu mình lại. Theo các chuyên gia, cách ứng xử của người lớn ngay sau thảm họa có thể trở thành liều thuốc chữa lành hoặc vô tình khoét sâu thêm vết thương tâm lý của trẻ.

Vì sao trẻ em dễ tổn thương hơn?

TS. Vũ Sơn Tùng - chuyên gia của Viện Sức khỏe Tâm thần Bạch Mai cho biết trẻ em là nhóm đặc biệt dễ bị ảnh hưởng sau thảm họa vì não bộ và khả năng điều hòa cảm xúc vẫn đang phát triển.

Các em chưa có đủ kỹ năng để hiểu và diễn đạt nỗi sợ hãi, đồng thời phụ thuộc nhiều vào người lớn. Khi gia đình hoặc trường học - vốn là “vùng an toàn” bị xáo trộn, trẻ rất dễ rơi vào trạng thái mất phương hướng.

Cha mẹ và người chăm sóc cần lưu ý một số biểu hiện cảnh báo “tín hiệu cầu cứu” của trẻ sau biến cố:

Trẻ nhỏ (dưới 5 tuổi):

Trở lại các hành vi như tè dầm, mút tay

Bám chặt người thân, sợ bóng tối

Quấy khóc, giật mình thường xuyên

Trẻ lớn và thiếu niên:

Thu mình, cô lập

Học tập sa sút, dễ cáu gắt

Tránh né giao tiếp hoặc tìm đến các hành vi tiêu cực

Dấu hiệu chung:

Rối loạn giấc ngủ (chiếm khoảng 42% trường hợp)

Ác mộng, hồi tưởng sự kiện kinh hoàng

Lo âu, trầm cảm kéo dài

Ảnh minh hoạ

“Sơ cứu tâm lý” cho trẻ sau thảm họa

Các chuyên gia khuyến nghị cha mẹ và cộng đồng áp dụng nguyên tắc “Sơ cứu tâm lý” (Psychological First Aid - PFA) để giúp trẻ vượt qua giai đoạn khó khăn:

Đảm bảo an toàn: Luôn ở cạnh trẻ, trấn an bằng sự bình tĩnh của người lớn.

Lắng nghe: Cho trẻ cơ hội chia sẻ cảm xúc khi các em sẵn sàng, không ép buộc kể lại chi tiết sự kiện.

Hạn chế thông tin tiêu cực: Tránh để trẻ tiếp xúc quá nhiều với hình ảnh hoặc tin tức về thảm họa.

Tái lập nếp sống: Sớm đưa trẻ trở lại các hoạt động quen thuộc như ăn, ngủ, học tập.

Hỗ trợ từ nhà trường: Thầy cô và bạn bè đóng vai trò quan trọng trong việc giúp trẻ tái hòa nhập.

Nếu trẻ xuất hiện các biểu hiện lo âu, mất ngủ hoặc thay đổi hành vi kéo dài, cha mẹ nên đưa trẻ đến các cơ sở chuyên khoa tâm thần nhi để được đánh giá và can thiệp kịp thời.

Theo PGS.TS. Nguyễn Văn Tuấn, vết thương trên cơ thể có thể lành theo thời gian, nhưng “vết sẹo tâm hồn” cần sự kiên nhẫn và yêu thương để chữa lành. “Chúng tôi mong muốn mỗi người dân hiểu rằng việc tiếp cận đúng cách, lắng nghe và hỗ trợ kịp thời sẽ giúp trẻ không bị mắc kẹt trong những sang chấn sau thảm họa”, ông nhấn mạnh.

Các chuyên gia khuyến cáo, khi nhận thấy trẻ có dấu hiệu bất ổn tâm lý, gia đình nên đưa trẻ đến Viện Sức khỏe Tâm thần Bạch Mai để được các bác sĩ và chuyên gia hỗ trợ kịp thời - bởi không ai muốn thảm họa cướp đi nụ cười của trẻ thêm một lần nào nữa.