Cơ chế hình thành sỏi mật

Dịch mật có màu nâu xanh, gồm cholesterol, lecithin, phospholipid, sắc tố mật, muối mật và nhiều hợp chất khác. Sỏi mật hình thành khi dịch mật bị mất cân bằng, đặc biệt khi nồng độ cholesterol tăng cao, tạo điều kiện để cholesterol kết tinh cùng muối canxi thành sỏi.

Hiện có 3 loại sỏi mật gồm: sỏi cholesterol, sỏi sắc tố và sỏi hỗn hợp (cholesterol + bilirubin + bạch cầu). Trong đó, sỏi cholesterol màu xanh chiếm khoảng 80% trường hợp.

Những nguyên nhân khiến sỏi mật hình thành nhanh

Ăn thừa cholesterol và chất béo bão hòa

Đây là nhóm nguyên nhân hàng đầu khiến dịch mật bị bão hòa cholesterol, dẫn tới kết tinh sỏi.

• Nội tạng động vật như gan, lòng, tim, thận chứa hàm lượng cholesterol rất cao.
• Mỡ động vật và da gia cầm như mỡ lợn, mỡ bò, da gà, da vịt làm tăng chất béo xấu.
• Thịt đỏ như thịt bò, thịt cừu… nếu ăn vượt ngưỡng cho phép sẽ cung cấp nhiều chất béo bất lợi cho cơ thể.

Ăn quá nhiều đường và tinh bột tinh chế

Ít người biết rằng đồ ngọt cũng có thể thúc đẩy hình thành sỏi mật nhanh không kém chất béo.

• Đồ uống có đường như nước ngọt, trà sữa, nước trái cây đóng chai chứa nhiều đường hóa học. Một số loại quả giàu fructose như mơ khô, lê, hồng đỏ, chuối tây, dưa hấu, dứa… cũng làm tăng tạo cholesterol, từ đó thúc đẩy hình thành sỏi mật.
• Tinh bột trắng như bánh mì trắng, bánh quy, kẹo ngọt làm tăng insulin máu, kích thích gan tiết nhiều cholesterol vào dịch mật.

Ăn quá ít chất xơ

Chất xơ đóng vai trò như “bộ lọc”, giúp hạn chế tái hấp thu cholesterol và axit mật tại ruột. Chế độ ăn nghèo rau xanh và ngũ cốc nguyên hạt sẽ làm giảm khả năng đào thải cholesterol.

Nhịn ăn kéo dài

Đây là nguyên nhân phổ biến khiến sỏi mật hình thành nhanh ở những người giảm cân cấp tốc.

Thông thường, túi mật co bóp để đẩy dịch mật tham gia tiêu hóa thức ăn. Khi nhịn ăn kéo dài, túi mật giảm co bóp, khiến dịch mật bị ứ trệ, cô đặc và lắng đọng thành bùn mật hoặc sỏi.

Giảm cân quá nhanh

Việc giảm cân đột ngột khiến gan phải giải phóng lượng lớn cholesterol vào dịch mật để xử lý mỡ thừa bị đốt cháy, từ đó gây mất cân bằng dịch mật.

Sử dụng chất kích thích

Rượu, bia, cà phê đậm đặc có thể làm giảm khả năng chuyển hóa của gan, gây ứ trệ dịch mật và tạo điều kiện hình thành nhân sỏi.

Yếu tố gia đình

Người có tiền sử gia đình mắc sỏi mật cũng có nguy cơ cao mắc bệnh.

Lựa chọn dinh dưỡng giúp ngăn tái phát sỏi mật

Chất xơ hòa tan - “khắc tinh” của cholesterol

Chất xơ hòa tan có khả năng gắn với axit mật trong ruột, buộc gan phải sử dụng cholesterol trong máu để tạo axit mật mới, từ đó làm giảm cholesterol toàn phần.

Các thực phẩm giàu chất xơ gồm:

• Ngũ cốc nguyên hạt: yến mạch, gạo lứt…
• Rau củ: đậu bắp, súp lơ, cà rốt, atiso…
• Trái cây: táo, lê, dâu tây, việt quất…

Chất béo không bão hòa giúp kích thích co bóp túi mật

Kiêng hoàn toàn chất béo là sai lầm vì khiến túi mật giảm co bóp, làm dịch mật ứ trệ. Người bệnh nên ưu tiên các loại chất béo tốt như:

• Dầu thực vật: dầu olive nguyên chất…
• Các loại hạt: hạnh nhân, óc chó…
• Cá béo: cá hồi, cá mòi, cá trích…

Ưu tiên đạm thực vật và đạm trắng

Thay thế thịt đỏ nhiều mỡ bằng nguồn đạm dễ tiêu giúp giảm gánh nặng cho hệ gan mật.

• Đạm thực vật: đậu phụ, đậu lăng, đậu xanh…
• Đạm trắng: ức gà bỏ da, cá chép…

Bổ sung vitamin C và magie

Vitamin C và magie đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển hóa cholesterol thành axit mật. Thiếu hụt hai vi chất này là yếu tố nguy cơ cao hình thành sỏi mật.

• Các loại quả như cam, chanh, bưởi giàu vitamin C giúp giảm kết tinh sỏi.
• Ớt chuông, chuối và rau lá xanh đậm là nguồn cung cấp magie dồi dào.

Giảm cân đúng cách dưới sự theo dõi của bác sĩ dinh dưỡng

Người bệnh cần tuân thủ chế độ giảm cân có kiểm soát, được bác sĩ dinh dưỡng kê đơn và theo dõi phù hợp.

Kiểm soát chất kích thích

Mức sử dụng được khuyến nghị gồm: 150ml rượu vang/ngày hoặc 360ml bia/ngày hoặc 45ml rượu trắng/ngày.

Uống đủ nước

Cung cấp đủ nước giúp dịch mật không bị cô đặc, từ đó hạn chế nguy cơ tạo sỏi.

Thay đổi cách chế biến thực phẩm

Các món xào, chiên, rán ở nhiệt độ cao có thể làm chất béo chuyển hóa thành trans-fat, không chỉ làm tăng nguy cơ sỏi mật mà còn gây viêm túi mật.